W październiku 2025 roku Parlament Europejski zatwierdził pierwszy w historii Ustawa o monitoringu i odporności gleby której celem jest przywrócenie zdrowia gleb w Unii Europejskiej. Dyrektywa ta stanowi zatem pierwsze konkretne działanie w ramach Strategia UE na rzecz gleby do 2030 r. który już w 2021 roku określił środki ochrony, odnowy i zrównoważonego użytkowania gleb. 

Aby chronić zdrowie ludzkie i środowisko, Polityka UE w zakresie gleby ma na celu ogólne poprawienie gleby poprzez: 

• Podejmowanie działań na rzecz ochrony i odbudowy gleb, zapewniając ich zrównoważone wykorzystanie 

• Rozwijanie bazy wiedzy i wspieranie badań nad glebą 

• Zwiększanie świadomości na temat kluczowego znaczenia gleb. 

Działania te są zgodne z celami Europejski Zielony Ład a i Zero zanieczyszczeń ambicję. Zdrowe gleby są kluczowe dla osiągnięcia celów neutralności klimatycznej UE oraz przyczyniać się do ograniczania pustynnienia i degradacji gleby oraz do ochrony różnorodności biologicznej i zdrowie ludzkie.Degradacja gleby jest potęgowana przez niezrównoważone zarządzanie glebą, zanieczyszczenie i nadmierną eksploatację, a także przez skutki zmian klimatycznych i ekstremalnych zjawisk pogodowych. 

Ustawa o monitorowaniu gleby 

Ustawa o monitoringu gleby (SML), znana również jako Dyrektywa (UE) 2025/2360 w zakresie monitorowania gleby i odporności, obowiązuje od grudnia 2025 r. Ustanawia on Ogólnounijny system monitorowania stanu gleby, zwiększając dostępność i porównywalność kluczowych danych dotyczących zdrowia gleby. Celem jest łagodzenie skutków zmian klimatu i utraty bioróżnorodności, promowanie bezpieczeństwa żywnościowego oraz przygotowanie gleby na klęski żywiołowe. 

Przez SML Komisja Europejska przewiduje zapewnić równe szanse oraz wysoki poziom ochrony środowiska i zdrowia. Dąży do adresuj kluczowe zagrożenia dla gleby w UE: 

• Erozja 

• Utrata materii organicznej gleby, zasolenie, zanieczyszczenie, zagęszczenie i uszczelnienie 

• Utrata bioróżnorodności gleby 

Na przykład, Państwa Członkowskie (PC) ustanowią systemy monitorowania w celu ocenić fizyczne, chemiczne i biologiczne stan wszystkich gleb na swoim terytorium, w oparciu o wspólną metodologię UE. MS będzie regularnie raportować Komisji oraz Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) w sprawie stanu gleby, użytkowania gruntów i terenów skażonych, zapewniając dostępność porównywalnych danych w całej UE oraz możliwość podjęcia skoordynowanych działań w celu zaradzenia degradacji gleby. 

Zebrane dane będą umożliwić właścicielom gruntów wdrożenie najbardziej odpowiednich metod leczenia i będzie wspierać ich w utrzymaniu i zwiększaniu żyzności gleby i plonów, jednocześnie minimalizując zużycie wody i składników odżywczych. 

Wskazujący lista substancji wschodzących które mogłyby stanowić istotne zagrożenie dla stanu gleby, zdrowia ludzkiego lub środowiska i dla których potrzebne są dane, zostanie sporządzony 18 miesięcy po wejściu w życie ustawy (maj 2027 r.). Będzie on zawierał takie substancje jak substancje per- i polifluoroalkilowe (PFAS), pestycydy lub mikroplastiki. 

Jakie środki dla właścicieli i zarządców gruntów? 

Aby chronić rolników i leśników, dyrektywa nie narzuca jakikolwiek nowe obowiązki dla właścicieli lub zarządców gruntów. 

Zamiast tego SML ustanawia środki wsparcia, które mogą obejmować niezależna porada, działania szkoleniowe, oraz budowanie potencjału, jak również Promocja badań naukowych i innowacji, i środki do podnoszenie świadomości na temat korzyści płynących ze zrównoważonych praktyk, oraz odporności gleby. MS sporządzi mapę Dostępne możliwości finansowania dla właścicieli i zarządców gruntów. Państwa członkowskie będą również musiały regularnie oceniać koszty finansowe ponoszone przez rolników i leśników w związku z poprawą zdrowia i odporności gleby. 

Ponadto działania monitorujące podlegają pełnej odpowiedzialności państw członkowskich i ich władz publicznych. 

Ustawa o monitorowaniu gleby wymaga żadnego monitoringu od samych właścicieli i zarządców gruntów i tym samym nie wymaga od nich ponoszenia żadnych kosztów. Jest to również jasno wyjaśnione w nowym Recital (36) które stanowi, że monitorowanie stanu gleby w ramach tej dyrektywy nie powinno stanowić żadnego obciążenia finansowego dla właścicieli i zarządców gruntów. 

SML zawiera szczegółowe przepisy, które zapobiegać gromadzeniu danych dotyczących stanu gleby zgodnie z Artykuł 6 można prześledzić do konkretnych działek ewidencyjnych. Artykuł 6 wyraźnie stanowi, że portal danych dotyczących zdrowia gleby będzie zapewniał dostęp wyłącznie do dane zagregowane na poziomie jednostki glebowej (i tylko bardziej szczegółowy poziom, jeśli życzą sobie tego państwa członkowskie). 

Ustawa o monitorowaniu gleby nie zawierać postanowienia, które bezpośrednio zapobiegają budowie infrastruktury i mieszkań lub zezwoleniu na projekty wydobywcze lub dotyczące energii odnawialnej. Dodatkowo negocjatorzy uwzględnili Recital (42) które wyraźnie stanowi, że przepisy dotyczące przejęcia gruntu w niniejszej dyrektywie “nie wprowadzają nowych procedur wydawania pozwoleń i nie powinny uniemożliwiać wydawania zezwoleń na działania, w tym na projekty o nadrzędnym interesie publicznym”. 

Aplikacja SML na poziomie państwa członkowskiego 

Komisja dała państwom członkowskim 3 lata na dostosowanie się do przepisów. Muszą one dokonać transpozycji przepisów dyrektywy do prawa krajowego do dnia 16 grudnia 2028 r. Pierwsze sprawozdanie państw członkowskich dla Komisji dotyczące wdrożenia i oceny stanu gleby będzie musiało zostać złożone do 16 grudnia 2031 r.  

Ponadto Dyrektywa będzie wymagać od państw członkowskich sporządzenia publicznego wykazu potencjalnie skażonych terenów w ciągu 10 lat od wejścia w życie i zajęcia się wszelkimi nieakceptowalnymi ryzykami dla zdrowia ludzkiego i środowiska. 

Na koniec warto przypomnieć, że ze względu na prawny charakter Prawa (Dyrektywy) szczegółowe i specyficzne środki wdrożeniowe mogą się różnić w zależności od transpozycji w poszczególnych Państwach Członkowskich i uwzględniać ich specyfiku narodowe.